भारतीय शिक्षण व्यवस्था: 'विश्वगुरू' की 'बेरोजगारांची फॅक्टरी'? (एक सत्य परिस्थिती)
वैदिक काळापासून डिजिटल युगापर्यंतचा प्रवास...
भारतीय शिक्षण व्यवस्थेचा पाया इ.स. पूर्व ५०० पासून रचला गेला आहे. एकेकाळी नालंदा आणि तक्षशीला सारखी विद्यापीठे जगाला ज्ञान देत होती. आज विद्यार्थ्यांच्या संख्येनुसार भारत जगातील तिसऱ्या क्रमांकाची सर्वात मोठी शिक्षण व्यवस्था आहे.
पण प्रश्न हा आहे: "आज आपण खरोखर प्रगती केली आहे का?" 🤔
📊 धक्कादायक वास्तव (Data Speaks):
GER (Gross Enrolment Ratio): २०१६-१७ मध्ये फक्त २५.२% मुले उच्च शिक्षणापर्यंत पोहोचत होती.
जागतिक तुलना: अमेरिकेत हे प्रमाण ४३.३९% आणि चीनमध्ये ८५.८% आहे.
लोकसंख्येचा स्फोट: स्वातंत्र्यावेळी ३३ कोटी असलेली लोकसंख्या आज १३२ कोटींच्या पुढे गेली आहे, पण त्या प्रमाणात गुणवत्ता वाढली का?
🎯 उच्च शिक्षणाची ४ प्रमुख उद्दिष्टे
केवळ डिग्री वाटणे हे शिक्षण नाही. भारतीय शिक्षणाचे ४ खांब आहेत:
✅ प्रवेश आणि समानता (सर्वांना संधी)
✅ सुसंगती (काळाची गरज)
✅ गुणवत्ता (Quality Matters)
✅ संशोधन (Innovation)
कोठारी आयोग आणि 'NEP' ने हेच सांगितले आहे, पण आजही रोजगारक्षमता (Employability) हा सर्वात मोठा चिंतेचा विषय आहे.
⚠️ उच्च शिक्षणासमोरील ६ मोठी आव्हाने (The Real Problems)
१. नेतृत्व आणि राजकारण (Governance) 🏛️ स्वातंत्र्यानंतरचे शिक्षण तज्ज्ञ हे 'ऋषीतुल्य' होते. पण आज? शिक्षण संस्थांच्या नियुक्त्यांमध्ये राजकीय आणि आर्थिक हस्तक्षेप वाढला आहे. जिथे पारदर्शकता हवी, तिथे 'वशिलेबाजी' चालते, ज्यामुळे शिक्षणाचा दर्जा घसरतोय.
२. निधीची वानवा (Funding Crisis) 💰 भारत आपल्या GDP च्या ३ टक्क्यांपेक्षा कमी खर्च शिक्षणावर करतो. हे पुरेसे नाही! सरकारी अनुदान कमी झाल्याने फी वाढली, पण सुविधा आणि संशोधनाचा दर्जा मात्र खाली आला.
३. पायाभूत सुविधांचा अभाव (Infrastructure) 🏫 काही ठिकाणी ४०० विद्यार्थ्यांमागे एकच शिक्षक आहे! लॅब्स जुन्या आहेत, आणि क्लासरूम्स अपुऱ्या. कागदावर संस्था वाढल्या, पण प्रत्यक्षात सुविधा कुठे आहेत?
४. 'बेकार' पदवीधरांची फौज (Quality vs Quantity) 🎓 लोकसंख्या वाढली म्हणून कॉलेज वाढले. पण गुणवत्तेशिवाय शिक्षण दिल्याने काय झाले? आज उच्च पदवीधर (PhD/Masters) तरुण चपराशी पदासाठी अर्ज करत आहेत. हा व्यवस्थेवरील सर्वात मोठा डाग आहे.
५. जुनाट अभ्यासक्रम (Outdated Syllabus) 📚 जगाला AI आणि Data Science हवे आहे, आणि आपण अजूनही जुनाच अभ्यासक्रम शिकवत आहोत. पदवी मिळते, पण इंडस्ट्रीला लागणारे कौशल्य मिळत नाही. अभ्यासक्रमाचे 'अपडेट' होणे आता ऐच्छिक नाही, तर अनिवार्य आहे.
६. 'कॉपी-पेस्ट' संशोधन (Lack of Research) 🔬 आपण अजूनही पाश्चात्य संशोधनावर अवलंबून आहोत. Industry 4.0 च्या युगात आपल्याला ओरिजिनल आयडियाज आणि पेटंट्सची गरज आहे. नुसते 'पेपर पब्लिश' करून चालणार नाही.
🚀 भविष्यातील दिशा: शिक्षण ५.० (Education 5.0)
केवळ 'पास' होणे आता उपयोगाचे नाही. डिजिटल युगात टिकायचे असेल तर या ३ गोष्टी कराव्याच लागतील:
🔹 कौशल्य आधारित शिक्षण (Skill-Based Learning): पुस्तकी ज्ञानाला 'इंटर्नशिप'ची जोड हवी. 🔹 डिजिटल साक्षरता: आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) हे भविष्याचे शस्त्र आहे, ते वापरायला शिका. 🔹 आंतरविद्याशाखीय दृष्टिकोन: इंजिनिअरने कला (Arts) आणि डॉक्टरने मॅनेजमेंट शिकणे—हीच काळाची गरज आहे.
💡 एक आशेचा किरण: IMPARC सारख्या संस्था आज याच आधुनिक दृष्टिकोनातून विद्यार्थ्यांना घडवत आहेत. आमचा उद्देश 'नोकरी मागणारे' नाही, तर 'नोकरी देणारे' (Job Creators) घडवणे हा आहे.
✍️ शेवटचा विचार
स्वातंत्र्यानंतरचा प्रवास नक्कीच प्रेरणादायी आहे, पण कॉपी बहाद्दर संस्कृती आणि अनैतिकता हे मोठे शत्रू आहेत.
🕊️ “ज्ञान हीच खरी स्वातंत्र्याची किल्ली आहे, आणि प्रामाणिक शिक्षण हे त्या किल्ल्याचे द्वार.”
तुम्ही तयार आहात का नवीन भारतासाठी? जिथे शिक्षण म्हणजे फक्त डिग्री नाही, तर सक्षमीकरण असेल!
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा